Кудо / Увер / Тÿвыра /

Ямаквлäн тьотя 200 иäш юбилейӹм айя
24.11.05

Ханс Кристиан Андерсен (Hans Christian Andersen, 1805-1875, Копенгаген) тене 200 им темä. 

Ти сирӹзӹ Даништӹ шачын дä тянымбалны сек пäлӹмӹ сирӹзӹвлä логӹц иктӹжӹ ылеш. Сирäш школышты тыменьмӹ ивлäнок тӹнгäлӹн. Пӹтäриш книгäжӹ 1829-шӹ ин лäктӹн. 

Но сирӹзӹ семӹнь кымдан "Импровизатор" (Improvisatoren, 1834) книгäжӹ паштек пäлӹмӹ лин. Ти инок пӹтäриш ямакшат лäктӹн. "Тетявлäлäн махань-шон шайыштмашвлä" (Eventyr fortalte for born). 

Ханс Андерсен цилäжӹ 156 шайыштмаш дон ямакым сирен. Шукыжок нӹнӹ кымдан пäлӹмӹ ылыт: "Лым кугижäтар", "Изи тангыж ӹдӹр", "Ломыж ӹдӹр", "Рӹждӹмӹ лыдигӹ", "Шӹжвӹк", "Вӹд пеледӹш ӹдӹр" дä молат.  "Вӹд пеледӹш ӹдӹрӹм".

1930-шы ивлäн ӹлӹшӹ кырык мары тетявлä "Дюймовочка" дä алык мары тетявлä "чинчы ÿдыр" пäленӹт. Ти книгäвлäм вара 1950-шӹ ивлäн угӹц лыкмы. Пиш ӹжäл, тидӹ паштек Андерсенӹн ик ямакшымат марлашкы сäрӹмӹ агыл. 

Россий Федерациштӹ ӹлӹшӹ финн-угр халыквлäн йӹлмӹвлä логӹц лач удмуртла веле ямаквлäжӹм сäрӹмӹ. Тидӹм 1950-шӹ дä 1990-шы ивлäн ӹштӹмӹ. Пашкуды халыквлä логӹц тидӹм башкирвлä (1950-шӹ ивлä) дон тадарвлä (1980-шы ивлäн) ӹштенӹт. Кыце ужына, сäрӹмӹ шотышты марынвлä сек пӹтäришӹвлä ылыныт, кыце кырык, тенгеок алык марынвлääт.

Ханс Андерсенӹн ямаквлäштӹжӹ кымда вäрӹм мораль ядмашвлä, сатира дä философиäн анжалтыш йäшнäт. Сирӹмӹ йӹлмӹжӹ дон стильжӹ тетявлäн йӹлмӹ докы лишӹл гӹнят, тӹдӹн ямаквлäжӹм кыце тетявлä, тенгеок коговлääт кымылын лыдыт. Андерсен ӹшке ямаквлäжӹм ӹлӹмäшӹн цевер монгырвлäжӹм анжыктен тӹнгäлеш, вара тура сäрнäлтӹш лиэш, кыды гач автор махань-шон социальный ядмашввлäм анзыкы лыктеш. Сирӹзӹн ямаквлäжӹ пиш гуманный ылыт. 

1956-шы и годшен тетя сирӹзӹвлäлäн премим пайылат. Тетя литература нырышты пäшäлӹшӹ сирӹзӹвлä лошты ти преми пиш авторитетäн ылеш.

Валери Аликов

"Цимä" журналын редактор
Хельсинки
 
Кудо / Увер / Тÿвыра /